Сукук - исломий лизингни молиялаштиришнинг муқобил манбаси сифатида (Ижара)

Доктор Шахиназ Рашад, Молиявий бошқарув органи - Молиявий хизматлар институти ижроия директори ва Миср лизинг уюшмаси президенти.

ИСЛОМИЙ МОЛИЯ ўз ибтидосини Қуръон, суннат ёки ҳадислардан олган ва фиқҳ ал-муомалат (исломга асосланган транзакция қоидалари) сифатида танилган шариатнинг қуйидаги асосий молиявий қонун-қоидалари асосида бошқарилади, яъни:

  • Фоизлар / судхўрлик ёки «рибо» тақиқланиши: исломий ижара тузилмалари қарз / фоизларга асосланмаслиги керак, яъни пулдан пул қилинмаслиги керак. Бунинг ўрнига ижара тўлови узуфрукт ҳисобига тўланади.   

  • Ноаниқликлар тақиқланиши ёки «гарар»: лизинг шартномасида ҳар қандай чайқовчилик ёки ноаниқликларга йўл қўймаслик. Маълумотлар тўлиқ очилиши зарур (масалан, шартнома предмети ёки қиймати аниқ бўлиши зарур).

  • Хавф-хатарларнинг тақсимланиши: «сезиларли» қўшма инвестицияларни рағбатлантириш учун, бу ҳолатда хавф-хатар / даромадни ажратиш керак.

  • Активлар турлари ва эгалик масалалари: активлар шариатга мувофиқ бўлиши лозим. Мулкдор / ижарага берувчи актив билан боғлиқ талофат кўриш, эскириш, суғурта, техник хизмат кўрсатиш, солиқлар ва ҳ.к. бўйича умумий хавф-хатарларини ўз зиммасига олади.

 Анъанавий лизинг тузилмалари ва исломий молиявий тузилмалари ўртасидаги тафовутни ўрганиш.

  •  Анъанавий ижара тузилмалари кўп ҳолларда юқорида зикр қилинган шариат қонун-қоидаларини бузади.

  • Оддий ижара шартномалари тақиқланади, чунки бу шартномалар қарз олувчидан нафақат олинган маблағни, балки қарз / фоизларга асосланган деб ҳисобланадиган қўшимча фоиз тўловларини; фоиз пулларини бериш ва олишни (Рибо) талаб қилади.

  • Оддий ижара шартномаларига шариат нуқтаи назаридан рухсат берилмайди, чунки улар тақиқланган фаолият турлари ёки активлар (спиртли ичимликлар, қимор ўйинлари ва ҳ.к.)га сармоя сифатида ишлатилади.

  • Оддий ижара шартномаларида маълум даражада ноаниқлик ёки тахминларга йўл қўйилган бўлиши; тарафлардан бири фойда олмайдиган ҳолатни юзага келтириши мумкин.

  • Оддий ижара хавф-хатар / даромадларни ажратиш жараёнини бузади. Шу тариқа, ижарага олувчи актив билан боғлиқ талофат кўриш, эскириш, суғурта, техник хизмат кўрсатиш, солиқлар ва ҳ.к. бўйича умумий хавф-хатарларни ўз зиммасига олиши мумкин.

 Ижара тушунчаси. Ижара тушунчасини мусулмон ҳуқуқшунослари томонидан шариатга мувофиқ келувчи муайян актив ёки мол-мулкнинг узуфрукти (фойдаланиш ҳуқуқи) ни битта юридик шахс томонидан бошқа шахсга ижара тўлови эвазига бериш сифатида таърифланади. Бошқа сўз билан айтганда, у хизматга бўлган эгалик ҳуқуқини келишиб олинган ва қонуний бадал ҳисобига муайян муддатга ижарага бериш, ёллаш ёки топшириш келишувини ўз ичига олади.

Оддий ижара билан Ижара ўртасидаги асосий фарқни, юқорида зикр этилганидек, шариат талабларига риоя этилиши ташкил этади. Бундан ташқари, ижара исломий тузилмасининг таянч активи шариатга мувофиқ бўлиши зарур.

 Кенг тарқалган ижара турлари. Ижара Тумма Ал Бай.

Бу қарама-қарши ижара билан боғлиқ бўлган олди-сотди битимлари мавзусидаги манзарадир. Ушбу концепцияда икки хил шартномадан фойдаланилади. Биринчи шартнома, ижара (лизинг / ижара) шартномаси ва иккинчи шартнома, Бай (сотиб олиш) шартномаси олдима-кетин тузилади. Ижара муддати якунига етгач, иккинчи шартнома кучга кириб, у мижозга автомобилни келишилган нархда сотиб олиш имконини беради.

Аслида, банк / ижарага берувчи қарз олувчига маҳсулотни тўловни муайян вақт оралиғида олиш розилиги эвазига бозор нархидан юқори бўлган даромад маржаси бўйича сотган бўлади; Ижара бўйича даромад маржаси қатъий белгиланган фойда меъёрида олинган фоизларга тенг.

Ижара Мунтахиа-би-тамлик (шунингдек, Ижара-Ва-Иктина номи билан ҳам маълум). Бундай шартнома бўйича исломий банк / ижарага берувчи банк ёки мижознинг бир томонлама мажбурияти билан бирга келишиб олинган ижара ҳисобига мижозга ускуна, бинолар ёки бошқа активларни тақдим этиб, ижара даври сўнгида ижарага олинган активга бўлган эгалик ҳуқуқи ижарага олувчига қўшимча тўловсиз, ёки номинал баҳоси бўйича, ёки ҳатто совға сифатида берилиши мумкин.

 1-жадвал. Анъанавий ва исломий лизингни қиёслаш 

 

Анъанавий лизинг

Исломий лизинг

Ижара тўловлари

Шартнома муддати давомида молиялаштириш вақтида

Актив ҳақиқатдан тақдим этилишига қараб. Актив қадрсизланганда ҳеч қандай тўловлар амалга оширилмайди.

Йўқ бўлиш / талофат кўриш хавф-хатари

Кўпинча ижарага олувчининг зиммасига юкланади

Эътиборсизлик ёки ғайриқонуний ҳаракатлар амалга оширилиши ҳолатларидан ташқари, ижарага берувчининг зиммасида бўлади.

Суғурта ва техник хизмат кўрсатиш қиймати

Униси ҳам, буниси ҳам кўпинча ижарага олувчи томонидан тўланади. Оддий суғурта.

Даврий хизмат кўрсатиш ҳолатларидан ташқари, ижарага берувчининг ҳисобидан бўлиши керак. Такафул суғуртаси (мукофот бўйича қоплама)

Нарх шаклланиши

Ўзгарувчан ёки қатъий белгиланган

Ўзгарувчан ёки қатъий белгиланган

Тўлов кечиктирилиши учун жарима

Бор ва ижарага берувчининг фойдасига

Олдини олувчи механизм сифатида қўлланилса, хайрия кўринишида тўлаб берилади.

 

Бир томонлама мажбурият ёки ваъда ижара шартномасининг шарти сифатида қабул қилиш учун етарли бўлмайди. Ижара ҳақи, харид баҳоси сингари, шундай белгилаб қўйиладики, банк ўзининг асосий маблағларини ижара муддати давомида фойда билан қайтариб олади.

Иджара Мунтахиа-би-тамликда инвестиция қилинаётган активни ҳақиқий фойдаланувчи (мижоз) эмас, балки молиявий воситачи сифатида банк томонидан сотиб олинади ва мижозга тақдим этилади, бунда ижарага олинган активга эгалик ҳуқуқи мижозга ўтказилиши билан якунланадиган келишилган муддатга активдан фойдаланиш ҳуқуқи учун келишилган ижара ҳақини тўлаш шарти белгиланади. Ижара ҳақи банк учун сармоя сифатида киритилган пулдан олинган даромадни эмас, балки ижарага берилган активдан фойдаланиш билан боғлиқ инвестицион даромадни ташкил этади.

 Ижаранинг асосий қонун-қоидалари.

  • Ижара шартномасидан келадиган фойда амалга ошадиган ва рўёбга чиқадиган бўлиши керак.

  • Ижара шартномасидан келадиган манфаат фойдаланиш натижасида йўқотилиши мумкин эмас.

  • Ҳар қандай битим моҳияти, шу жумладан таянч активлар ҳам, шариатга мувофиқ бўлиши зарур.

  • Ижарага берилган объект ёки хона аниқ маълум бўлиши, кўрсатилиши ва идентификацияланиши керак ва улар баҳс-мунозаралар келиб чиқишига сабаб бўлиб қолмаслиги керак.

  • Ижарага берувчи тўла зарар кўриш хавфини ўз зиммасига олади (агар зарар ижарага олувчининг айби билан юз бермаса).

  • Ижара муддати мобайнида актив бўйича барча хавф-хатарлар, амортизация, суғурта, техник хизмат кўрсатиш харажатларини ижарага берувчи / эгалик қилувчи ўз зиммасига олиши керак.

  • Фоизларга асосланган тўлов кечиктирилгани учун жарималар Рибо ҳисобланади ва ундирилмайди.

Сукук бозорига чиқиш Осиё ва Форз кўрфази мамлакатларининг Ҳамкорлик иттифоқи компанияларининг капитал тузилмасини ва ликвидлик профилини яхшилашга ёрдам бериши мумкин.

 2-жадвал: Сукук ва анъанавий облигацияларни қиёслаш 

 

Анъанавий облигациялар

Сукук

Облигацияга эгалик қилиш

Облигациялар инвесторга актив ёки лойиҳага эгалик улушини эмас, балки эмитентнинг облигациялари эгалари олдидаги қарз мажбуриятини ҳавола қилади.

Сукук инвесторга сукук асосини ташкил этадиган актив ёки лойиҳага қисман эгаликни тақдим этади.

Инвестиция мезонлари

Облигациялардан ҳар қандай актив, лойиҳа ёки бизнесни молиялаштириш учун фойдаланиш мумкин.

Сукук асосини ташкил этадиган актив шариатга мувофиқ бўлиши керак.

Чиқарилиш бирлиги

Ҳар бир облигация қарз улушини ташкил этади.

Ҳар бир сукук таянч актив улушини ташкил этади.

Чиқарилиш баҳоси

Облигациянинг номинал қиймати эмитентнинг кредитни тўлай олишига (шу жумладан унинг рейтингига) боғлиқ.

Сукукнинг номинал қиймати таянч активнинг бозор қийматига асосланади.

Инвестициялардан фойда ва хавф-хатарлар

Облигация сақловчилар облигациялар амал қилиш муддати мобайнида режали (кўп ҳолларда белгилаб қўйилган ставка билан) фоизли тўловларни мунтазам равишда олишади ва уларнинг асосий маблағи облигацияларни тўлаш санасигача қайтарилиши кафолатланган бўлади.

Сукук сақловчилар таянч активдан келадиган фойда улушини олишади (ва ҳар қандай кўрилган зарарлар улушини ҳам қабул қилишади).

 

Қийматининг таъсири

Облигация сақловчилар, одатда, ўзлари қўллаб-қувватлаётган актив, лойиҳа ёки бизнес билан боғлиқ харажатлардан азият чекишмайди. Таянч актив самарадорлиги инвесторнинг мукофотланишига таъсир кўрсатмайди.

Сукук сақловчиларга таянч актив билан боғлиқ харажатлар таъсир кўрсатади. Нисбатан юқори харажатлар инвесторларнинг даромадлари камайишига олиб келиши мумкин ва аксинча.

 

Сукук янги ликвидлик манбаи ва муқобил молиялаштириш манбаси сифатида.

Сукук – бу мулкдорга бенефициар эгалик ҳуқуқини тақдим этувчи, шариатга мувофиқ равишда моддий активлар билан таъминланган исломий облигациялари ёки инвестиция сертификатларидир.

Демак, сукук эгалари сукук активларидаги мутаносиб улушдан олинадиган даромаднинг бир қисмини оладилар.

Фоизли восита ҳисобланувчи корпоратив облигацияларнинг бошқа бир тури сифатида тузилган сукукга исломий молиялаштириш қонун-қоидаларига мувофиқ йўл қўйилмайди.

Оддий облигациялар ҳолатида эмитентда кўрсатилган муайян саналарда облигациялар эгаларига фоизлар ва асосий маблағни тўлаб бериш учун шартнома мажбурияти мавжуд. Сукук тузилмасида эса, аксинча, ҳар бир сукук эгаси таняч активларга бўлган бўлинмас бенефциар эгалик ҳуқуқига эга.

Сукук модели, моҳиятига кўра, одатий секюритизация жараёнидан ҳосил бўлган бўлиб, бунда махсус механизм трассантнинг реал активлари устидан назоратни қўлга киритади ва боғланган пул оқимларига нисбатан молиявий талаблар қўяди.

Сукук янги ликвидлик манбаи ва муқобил молиялаштириш манбаси сифатида намоён бўлади. Ислом сукукини сотишнинг ўзига хослиги реал активларни молиялаштириш ва / ёки чиқаришда унинг иштироки ҳисобланади. Сукук бозорига чиқиш Осиё ва Форз кўрфази мамлакатларининг Ҳамкорлик иттифоқи компанияларининг, айниқса инфратузилма сингари капитал киритса бўладиган тармоқларга эга компаниялар капитал тузилмаси ва ликвидлик профилини яхшилашга ёрдам бериши мумкин. У шу сингари компанияларга зарур бўлган узоқ муддатли молиялаштиришни бошқа манбадан бериши мумкин. Ушбу манба чегарани кесиб ўтиш даражасига кўра ликвидлиги янада ошиб, янада глобаллашиб, кенгайиб бормоқда.

Шариатга мувофиқ келадиган сукук активлари турлари.

  • Актив деганда улар ер, мулк, ижара портфеллари (ижара бўйича дебиторлик қарздорлиги), шариатга мувофиқ инвестициялар ва чиқим материаллари эмас, балки моддий объектларни ўз ичига олади.

  • Сукукни чиқариш ҳажми махсус вазифа бажарувчи компанияга (SPV) ўтказилган активлар қиймати билан чекланади.

  • Активлар сукук чиқариш мақсадлари учун берилганидан сўнг, улар чиқарилган сукукнинг муомалада бўлиш муддати якунлангунга қадар ҳар қандай бошқа мақсадлар учун ишлатилиши мумкин эмас.

Сукук Ижара тузилмалари. Сукук ижара AAOIFI (Исломий молия муассасалари учун бухгалтерлик ҳисоби ва аудит бўйича ташкилот) шариат стандартларида баён қилинган, энг кўп фойдаланиладиган 14 сукук турларидан бири ҳисобланади, чунки у дунё бўйича сукук чиқаришнинг деярли 70% ни ташкил этади. Бу ижарага олинган активдаги инвестиция сертификатлари бўлиб, у келажакдаги пул оқимларини ҳосил қилувчи таянч активлар, одатда кўчмас мулк ёки ускуна, томонидан қўллаб-қувватланади.

Сукук Ижара активни сотиш ва кейинчалик ижара шартномаси тузилишини ифодалайди. Ўз активларини сотиш учун Сукук Ижара инвесторларига жўнатувчи ёки молиялаштиришга талабгор томон зарур бўлади.

Шу тариқа, сукук сақловчилар сукук амалда бўлган бутун муддат давомида таянч активга нисбатан эгалик ҳуқуқи /узуфрукт/га эга бўладилар ва бунда ижара ҳақи кўринишида даромад оладилар.

 Сукук ижаранинг асосий қонун-қоидалари.

  • Лизинг ва таянч актив ёки ижара бўйича дебитор қарздорлиги шариатга мувофиқ бўлиши.

  • Ижара тўловлари Сукук Сертификатлари бўйича фойда тўловларини «акс эттиради».

  • Ижарага олинган активга капитал хизмат кўрсатиш мажбурияти ижарага берувчининг (SPV) зиммасида қолади.

  • Ижарага олинган активни суғурта қилиш мажбурияти ижарага берувчининг (SPV) зиммасида қолади.

  • Ижарага берувчи хизмат кўрсатиш ҳақидаги битимга мувофиқ хизмат кўрсатиш мажбуриятларни бажариш учун сервис агенти (одатда ижарага олувчи)ни тайинлайди.

 Активлар турлари: активларга асосланганими ёки активлар билан таъминланганими?

  • Сукукнинг яқиндаги аксарият тузилмалари активларга асосланади, яъни тўлашга қодир бўлмаслик ҳолатларида инвесторлар фақат қарздорга мурожаат қиладилар (кредит хавф-хатари).

  • Сукук тузилмалари ҳам қарздорга, ҳам активларга икки томонлама регресс ҳуқуқини бериш, яъни активлар билан таъминлаш ҳисобига инвесторларнинг қўшимча хавфсизлигини таъминлаш учун мослаштирилиши мумкин.

  • Инвесторлар тузилма томонидан таъминланадиган ҳар қандай кафолатларга амал қилинишини таъминлаши мумкинлигини кафолатлаш учун ҳуқуқий таҳлил талаб этилади.

  • Аксарият инвесторлар активларга асосланган сукукни (21,4%) эмас, балки активлар билан таъминланган (69,4%) сукукни афзал кўрадилар.

 Сукукнинг лизинг дастурлари.

  • Сукук дастурлари, моҳиятига кўра, қарз олувчи («эмитент») билан инвестицион банклар гуруҳи («дилерлар») ўртасидаги мажбуриятлардан ҳоли бўлган кредит линиясини ифода этади.

  • Лизинг компаниялари ўзларининг лизинг портфеллари остида сукукни чиқариш орқали муқобил молиялаштиришни излашлари мумкин, инвестиция банклари эса вақти-вақти билан сукук сертификатларини сотиб олиши ва умумий шартларда жойлаштириши мумкин.

  • Сукук дастури (моҳиятига кўра) битта ҳужжатлар тўплами ёрдамида ижарага берилган активлар портфеллари бўйича бир қатор масалаларни ҳал қилиши мумкин.

  • Сукук дастурининг мақсади – сукукни тез, тежамкор ва самарали чиқариш имконини бериш, чунки сукукнинг ҳар қандай сертификатини чиқаришга оид батафсил шарт-шароитлар (масалан, нарх белгилаш) фақат муайян (ишлаб) чиқариш вақтида келишиб олиниши мумкин.

 Ижарага берувчилар янги бозорларга қандай чиқадилар ва исломий молиялаштириш битимидан қандай фойдаланадилар?

Лизинг компаниялари сукук ижара ва сукук вакала (агентлик) сингари AAOIFI шариат стандартларида баён қилинган сукукнинг 14 та хилма-хил турларидан айримларини қўллаши мумкин. Огоҳлантириш: бугунга кунга қадар чиқарилган аксарият сукуклар активларга асосланади, бунда қутилиш учун тўланадиган пул сотиб олиш бўйича мажбуриятлар ёки қайтариб сотиб олиш битимларига мувофиқ ҳолда тўланиши лозим.   

Шариат олимлари (пул тўлаб) қайтиб олиш маблағи таянч активларнинг ҳақиқий унумдорлигига боғлиқ бўлишини афзал кўрадилар.

Лизинг компанияларига, албатта, таъминланган активларга кўпроқ суяниш тавсия этилади.

Лизинг компаниялари шариат тарафдорларининг ўсиб бораётган талабларига жавоб бериш учун лизинг шартномаларида шариатга амал қилишга кўпроқ эътибор бера бошладилар.

Кўп миллатли банклар синдикация қилинган исломга асосланган молиявий операциялар учун ривожланаётган мамлакатларда марказий банклардан исломий банк иши ва ижара учун лицензиялар олишмоқда. Кўп миллатли банклар сукукни халқаро миқёсда (ишлаб) чиқаришда иштирок этмоқдалар.

Исломий банк маҳсулотлари ва хизматларини таклиф қилаётган исломий банклари ва лизинг компаниялари уларга маслаҳатлар бериш, банклар фаолияти ва улардаги операциялар шариат қонун-қоидаларига мувофиқлигини таъминлаши учун шариатга асосланган маслаҳат қўмиталарини ташкил қиляптилар.

Мисол: Миср. Сукук ҳам Миср миллий иқтисодиёти макро даражада, ҳам лизинг соҳасида микро даражада қўшимча қийматни яратишда муҳим рол ўйнаши кутилмоқда, чунки айрим исломий лизинг компаниялари (ижара) шариатга мувофиқ келувчи молиялаштириш манбаларини излашади.

2018 йилда Миср парламенти 1992 йилда («Капитал бозорлари тўғрисидаги қонун») имзоланганидан буён 95-сонли Капитал бозорлари тўғрисидаги қонунга яна тўлиқ тузатишлар («Тузатишлар») киритишни маъқуллади. Тузатишлар сукукни чиқариш ва уларни Мисрда сотиш учун қонунчилик асосини белгилайди.

Молиявий бошқарув бошқармаси (FRA) фақат сукук чиқарадиган махсус вазифани бажарувчи компаниялар (SPV) фойдаланадиган сукус эмитентлари учун меъёрий асос белгилади. Тузилмада SPV ни яратиш ва лицензиялаш қоидалари баён этилади, мазкур тузилма доирасида уларнинг фаолияти белгилаб қўйилган купон ставкаси билан эмас, даромад / зарар асосида тўловлар оладиган сукук эгалари номидан молиялаштириш билан чекланади. Эмитентларга фақат шариат қоидаларига мос келувчи тармоқларга маблағ киритишга рухсат этилади.   

Тузилма, шунингдек, сукук муддатлари, инвестициялар давомийлиги, кутилаётган даромад, дивидендларни тақсимлаш ва сукукни айирбошлаш ва қайтариш механизмини тартибга солади. Шу билан бирга, эмитент кредит рейтингларини олиш, активларни бошқариш ва активни техник-иқтисодий жиҳатдан асослаш ишларини ўтказиш бўйича жавобгарликни ўз зиммасига олади.

Сукук эмитентни лицензиясини олишга талабгорлар 10 млн. миср фунтидан кам бўлмаган миқдорда тўланган капиталга эга бўлишлари зарур, бунда унинг 50 фоизи битта акциядордан, 25 фоизи эса – молия муассасасидан тушиши керак. Махсус вазифа бажарувчи компаниялар директорлар кенгашининг аксарият аъзолари молия соҳасида мутахассис сифатида камида уч йиллик тажрибага эга бўлишлари ва SPV инвестицияларида бевосита ҳам, билвосита ҳам улушга эга бўлмасликлари керак.

2019 йилнинг июл ойиида Молиявий тартибга солиш бошқармаси қонун ҳужжатларига киритилган тузатишларга мувофиқ ҳолда капитал бозорида янги молиявий восита бўлимш сукук савдоси бўйича қўлланма чиқарди.

Қўлланма Сукук тизимига, айниқса унинг меъёрий асоси баён қилингандан сўнг, ойдинлик киритиш мақсадини назарда тутади.

Moody's Investors Service агентлиги Миср 2019 йилда исломий сукук эмитентларидан бирига айланишини тахмин қилган эди. FRA Миср давлати жаҳон сукук бозорида яхши ўринга эришишига интилган ҳолда, сукук чиқара бошлашга умид қилмоқда.

 

 

Муаллиф:

Д-р Шахиназ Рашад,

Молиявий хизматлар институтининг молиявий эксперти ва ижро этувчи директори –

Миср лизинг уюшмаси (ELA)

асосчиси ва президенти

28 Talaat Harb –

3rd floor Down Town Cairo, Миср

Тел .: +202 257 83 905

Электрон почта:

dr.shahinaz@gmail.com

Веб-саҳифа: www.fra.gov.eg

 

 

Манба: World Leasing Yearbook 2020, 41-нашр.